As cegoñas chairegas na tvg

Velaquí unha nova reportaxe da tvg emitido na Revista FDS coa colonia de cegoñas de Bazar coma protagonista xunto aos compañeiros de Numenius Oscar, Fernando e David. 

Benvida sexa a difusión dos valores ornitolóxicos chairegos nos medios.

Pintar, debuxar, ilustrar.

Vicente Roura

Pintor nado na Coruña e chairego de adopción, aquí reside dende hai anos en pleno contacto coa natureza, pintando emblemáticos edificios mentres olla aos bosques, e máxicas vistas de rúas coruñesas sentado cara a unha corredoira, rodeado de bichos, dos que durmen baixo teito (a burra, os cans, o gato) e dos que veñen comer aos comedeiros por el colocados, os ferreiriños, paporrubios, verderolos e pimpíns e, de cando en vez, o gabián que aparecendo coma un lóstrego da nada tenta capturar un bocado que levar ao papo. O corzo, o raposo ou o xabaril tampouco se fan de rogar. E a curuxa, que tamén comparte teito e dalle nome á súa casa como non podía ser doutro modo.

Vicente Roura colabora habitualmente con Numenius en censos de aves e outros traballos de campo, é un comprometido, un apaixoado naturalista, o mesmo se interesa polos arácnidos que non ten reparos en rescatar unha posta de sapo ou de píntega condenada a desaparecer nunha rodeira de tractor seca e ceibar as larvas unha vez conseguiu que naceran na casa.

 

Comprometido tamén no social, no seu blogue non faltan as iracundas denuncias ás instancias, eclesiásticas ou políticas.

No artístico, a pintura acompañouno case toda a súa vida, con formación na Escola de Artes e Oficios da Coruña tocou tamén a escultura, a escenografía, o cine de animación, a dirección artística, o teatro, o escaparatismo...

Na actual etapa prevalecen nos seus cadros os motivos urbanos -curiosa contradición- edificios, rúas e currunchos da cidade de Hércules, cunha paleta dominada por amarelos, laranxas e azuis que modelan sinuosas formas, frías sombras e intensas ou cálidas luces reflectidas nas fachadas.

Unha escolma da súa pintura, de bosquexos e apuntes e, como non, do seu compromiso social, así como divertidas fotografías pódense ollar no seu blogue: 

vicenteroura.blobspot.com.es

Disfrutadeo que ben paga a pena.

 Mariana Roura

De pai e nai pintores (casualmente o pai de nome Vicente), os lapis e pinceis afixéronse ás súas mans dende moi nova. Reside dende hai pouco na Terra Chá, naceu na cidade da Coruña e, como ela mesma di no seu blogue DIBUJOS DE NATURALEZA, “mis padres me educaron con la sensibilidad suficiente para amar la naturaleza”. Así a práctica totalidade da súa obra é de contido naturalista.
  

Do seu contacto co Grupo Naturalista Hábitat xurdiron colaboracións en forma de marabillosas ilustracións para guías de natureza, revistas, trípticos, calendarios e outro material gráfico e divulgativo.

O seu estilo é moi realista e as especies que brotan dos seus lapis acuarelables e pinceis cobran vida polo esmero e especial atención que pon en plasmar os ollos, a mirada do esquío, do sisón, da avetarda, do pato cristado, do lobo e de tantas outras especies.

 

Tampouco as bolboretas ou o mundo vexetal escapan á súa maestría...

 



 





A precocidade debuxando e pintando vese tamén reflectida no feito de que a súa primeira exposición veu a luz cando contaba con apenas quince anos, repetindo con dezasete e agardamos que nun futuro próximo, cando a dedicación ás dúas pequenas lle deixe o tempo suficiente, nos agasalle cunha mostra na comarca.

Nos últimos tempos a sempre absorvente e complexa tarefa de criar ás súas dúas pequenas réstalle tempo para adicarlle á pintura, agardamos que poida retomar a labor creativa canto antes con maior intensidade para o gozo de todos.
     

Tódalas ilustracións amosadas nesta entrada son propiedade intelectual dos seus respectivos autores, Vicente Roura e Mariana Roura. Está prohibida a súa utilización para calquera tipo de uso sen o consentemento expreso dos  autores.

Febreiro de 2013

Colonia de cegoñas de Bazar entre as augas do Miño desbordado. Foto: X. Otero

Febreiro chuvioso e con temperaturas en xeral mornas na Chaira lucense, persisten as inundacións cos ríos revertendo e os prados, rastrollos e baldíos asolagados, coma un pequeno mar fragmentado e pouco fondo. Na estación meteorolóxica de Castro Ribeiras de Lea, de Meteogalicia, quedaron validados, coma reseñables, os seguintes datos: temperatura media do aire 6º C, con máxima de 16,8 o día 16 e mínima absoluta de -1,4º C o 25. Foron 6 os días de xeada, e 24 nos que se recolleron precipitacións cun valor por riba de 0,1 mm, dos que 13 superaron a cifra de 1 mm. A cantidade de auga caída durante o mes acadou os 95,9 L/m2 en total e o máximo de chuvia nun día lévao o 22 con 16,6 L/m2.

Lagarteiro cincento escudriñando dende un tendido en Lamas. Foto: C. González

Así as cousas, nun inverno que non destaca pola súa dureza en canto ás temperaturas extremas (das chuvias xa falaremos máis adiante), son escasos e pouco destacables os avistamentos de especies típicas das invernías máis crúas como avefrías, píldoras douradas, tordos reais, etc. Números en xeral discretos de anátidas e outras acuáticas poidendo destacar unha boa observación de máis de 60 patos rabudos Anas acuta a finais de mes na lagoa de Caque, xunto con máis dunha ducia de cercetas do estío A. querquedula. Ollouse un lagarteiro cincento Elanus caeruleus nun par de ocasións en lugares distintos, un macho e unha femia de gatafornela Circus cyaneus en datas e lugares tamén distintos, gozamos do canto da avelaiona Strix aluco pola comarca sen esquecer a sempre grata presenza do moucho Athene noctua.

Día 2

 Celebramos o Día Mundial das Zonas Húmidas organizando no CEN - Casa das Ínsuas de Rábade unha xornada  de iniciación ás aves acuáticas invernantes á que non houbo a abrumadora asistencia que agardabamos, vese que o frío non animou moito a madrugar. Así que en "petit comite" visualizamos algún documental no auditorio e logo demos en achegarnos á lagoa de Caque e máis botar unha ollada pola Veiga de Pumar, que non estaba especialmente animada, e zonas próximas.

Femia de pardal Passer domesticus. Foto: X. Otero

Veiga de Lamas (C. González).

Aythya fuligula   21 ex.

Anas platyrhynchos   Un bo número de ex. por toda a zona

Lagoa de Caque (J.R. Bugallo, Serafín, O. Rivas, X. Otero).

Presenza dun número máis ben regular de anátidas, das que case nin fixemos conteos:

Anas clypeata   mínimo 60 ex.

A. platyrhynchos

A. crecca

A. strepera

Aythya fuligula

Fulica atra, etc...

Lagoa de Caque 27/02/2013. Entre as anátidas: Anas acuta, A. querquedula, A. crecca, A. clypeata... Foto: X. Otero

Veiga de Pumar (J.R. Bugallo, S.?????, O. Rivas, X. Otero).

Apenas un lagarteiro Falco tinnunculus.

Bazar (J.R. Bugallo, S.?????, O. Rivas, X. Otero).

Na colonia de cegoña branca Ciconia ciaconia un mínimo de 9 ex.

Phalacrocorax carbo  1 ex.

Turdus pilaris

Turdus iliacus

Azulenta Prunella modularis. Foto: X. Otero

Día 3

A Espiñeira (C. González, O. Rivas).

Lanius meridionalis   1 ex.

Día 5

Feira do monte (C. González).

Strix aluco   1 ex.

 Día 8

 Bestar (C. González).

 Strix aluco   1 ex.

Día 9

Cospeito (C. González).

Athene noctua   segue deixándose ver este habitual da fauna chairega.

Día 19

Lamas (C. González).

Elanus caeruleus   1 ex.

A Cigoñeira (E. Villares, X. Otero).

Buteo buteo  Aproveitando unha breve raiola de sol, unha parella exhibe o seu voo nupcial.

Ferreiriño real Parus major. Foto: X. Otero

Día 21

S. Xiao de Mos (Castro de Rei) (E. Villares).

Circus cyaneus  1 M.

Día 24

Feira do monte (C. González, O. Rivas).

Elanus caeruleus   1 ex. pousado nun piñeiro (P. radiata).

Lagoa de Cospeito (C. González, O. Rivas).

Circus cyaneus   1 F.

Día 25

O Toiral (C. González).

Elanus caeruleus   1 ex.

Falco tinnunculus   1 ex.

Buteo buteo   2 ex.

Día 27

Lagoas de Riocaldo (X. Otero).

A destacar, entre outras especies:

Anas querquedula   1 F.

A. strepera   10 ex.

Aythya fuligula   2 ex.

Croicocephalus ridibundus   6 ex. pasan cara ao SE.

Phalacrocorax carbo   Aínda un bo número de exemplares desta especie invernante.

Aspecto parcial do durmidoiro de corvos mariños nas lagoas de Riocaldo nunha mañá de finais de febreiro. Foto: X. Otero

Lagoa de Caque (D. Calleja, ?. ????, X. Otero)

Cinco das cercetas do estío presentes en Caque o 27/02/2013. Foto: X. Otero

Censada á primeira hora da mañá por D. Calleja e  X.M. Puente e logo visitada, cara ao mediodía, por X. Otero. Entre outras especies:

A. querquedula Entrando durante a mañá xa que eran máis a mediodía que á primeira hora.

A. crecca   en número próximo aos 400 ex.

Circus aeruginosus   1 F./Inmt.
Anas acuta   mín. 60 ex. aos que hai que engadir algunhas decenas máis noutras zonas da Chaira.

Xustás (X. Otero).

Fringilla montifringilla   mín. 3 ex. mesturados con pimpín F. coelebs, verderolos Carduelis chloris e liñaceiros C. cannabina.

Macho de pardal. Foto: X. Otero

 No foro galiciaves recollemos de R. Hevia a observación de bastantes pimpíns do norte F.montifringilla, 1 picanzo meridional Lanius meridionalis e 1 esmerillón Falco columbarius en Cospeito a mediados de mes.

 Pola súa banda, no Noticiario Ornitoxeográfico Galego (N.O.G.) atopamos citas e J. Cantil na lagoa de Cospeito o día 19:

Aythya fuligula   12 ex.
Anas clypeata   26 ex.
Anas strepera   7 ex.
Circus aeruginosus   1 xuv. voando sobre a lagoa

Xaneiro de 2013

A Veiga de Pumar anegada o día 20 de xaneiro. Foto: C. González.

  Un mes máis resumimos os datos climáticos e de novo escollemos os da estación meteorolóxica de Castro Ribeiras de Lea, da rede de estacións automáticas de Meteogalicia. O mes co que estreamos ano rexistrou valores medios por riba do habitual tanto en precipitación (e normalmente xaneiro xa adoita ser un mes chuvioso) coma en temperatura media, esta foi de 6,28º C, cunha máxima puntual de 14,38º C  o día 31 e unha mínima de -2,23º C o día 8, os días de xeada ao longo do mes foron 8. En canto ás precipitacións acumuláronse 162,9 L/m2 repartidos en 17 días con  chuvias iguais     ou     superiores a 1 mm.,

Días máis tarde presenta un aspecto máis normal. Foto: C. González.

o día 18 recolléronse 32,6 L/m2, máximo do mes. Non faltou algunha nevarada, moi leve. As fotos de Carlos González dan unha idea moi gráfica do estado no que se atopaba a paisaxe chairega nos días centrais e finais de xaneiro, con prados e millares convertidos en medios lacunares e os ríos desbordados.

 Poderíase pensar nunha relación entre o morno, benévolo das temperaturas e a escasa presenza de especies invernantes de, por exemplo, turdidos (Turdus iliacus e T. pilaris), limícolas (Vanellus vanellus e Pluvialis apricaria), certas anátidas e outras aves. Non está mal encamiñado o razoamento, pero a verdadeira relación dase máis ben con eses valores climáticos nas áreas xeográficas de orixe, máis norteñas, onde tampouco este está a ser un inverno que se caracterice pola súa crueza. Salvo algunha excepción non está sendo un ano de grandes bandos de pimpín real (Fringilla montifringilla). Segue un exemplar de lagarteiro cincento (Elanus caeruleus) pola zona. Hai avistamentos durante este mes doutra típica ao tempo que escasa rapina invernal como é o esmerillón (Falco columbarius). A pesares dunhas poucas citas, existe entre nós a impresión de que as observacións de picanzo real (Lanius meridionalis) raréanse cada vez máis. Pica alpina (Anthus spinoletta), escribenta das canaveiras (Emberiza schoeniclus), tartaraña das xunqueiras (Circus aeruginosus) ou gatafornela (Circus cyaneus) son outras das especies de cuxa observación poidemos gozar neste inicio de 2013.

Pimpín Fringilla coelebs. Foto. X. Otero

Día 1

Entre a Espiñeira e a lagoa de Cospeito (C. González).

Ardea cinerea    7 ex.

Día 5

Vilardeseo. Rábade (O. Rivas).

Emberiza calandra     bando dun mínimo de 40 ex.
Lanius meridionalis    1 ex. en zona tradicional de invernada da especie.

Día 8

A Espiñeira (D. Calleja).

Anthus spinoletta    1 ex.
Fringilla montifringilla    600 ex. aprox.
Emberiza schoeniclus    17 ex. aprox.

Prados ao norte da lagoa de Caque (D. Calleja).

Turdus iliacus    15 ex.

Veiga de Pumar (D. Calleja).

Lanius meridionalis    1 ex.

Os comedeiros axudan a sobrevivir ao inverno. Foto: X. Otero.

Día 10

Falco peregrinus   3 ex. distintos observados en diferentes zonas da Chaira. (F. Fdez. de Soto, O.Rivas).

Mos-Matodoso. Castro de Rei (F. Fdez. de Soto, O.Rivas).

Fringilla montifringilla    numeroso bando mesturado con F. coelebs.
Falco columbairus     1 M.

Bazar (F. Fdez. de Soto, O.Rivas).

Falco columbarius    1 M.
Milvus milvus    1 ex.

Matodoso (F. Fdez. de Soto, O.Rivas).

Elanus caeruleus    1 ex. pousado nun poste eléctrico.

Lagoa de Cospeito. (F. Fdez. de Soto, O.Rivas). 

Vanellus vanellus    55 ex. voando sobre a lagoa.

Veiga de Pumar (D. Calleja).

Ciconia ciconia    aprox.  12 ex.
Pluvialis apricaria    13 ex.
Vanellus vanellus    2 ex.
Turdus pilaris    aprox. 60 ex.

Día 11

A Espiñeira (D. Calleja).

Turdus iliacus    aprox. 40 ex.
Turdus pilaris    aprox. 30 ex.
Fringilla montifringilla    aprox. 700 ex.
Carduelis chloris    aprox. 60 ex.
Falco columbarius     1 M. ataca ao bando de pimpín real.

Veiga de Pumar (D. Calleja).

Falco peregrinus    1 ex.


Día 13

Ferreiriño negro Periparus ater. Foto: X Otero.

Veiga de Pumar (D. Pérez, O. Rivas).

Falco columbarius    1 M. voando ao solpor sobre o humidal.
Elanus caeruleus    1 ex. ao solpor.
Lanius meridionalis    1 ex.
Emberiza schoeniclus     3 ex. no rego de Pumar.

Matodoso (D. Pérez, O. Rivas).

Fringilla montifringilla    bando de máis de 30 ex.


Día 20

Guitiriz. Antigo campo de aviación (V. Roura, X. Otero).

Turdus iliacus    18-20 ex. aprox.
Ardea cinerea    2 ex.

Barreira do Barreiro. Guitiriz (V. Roura, X. Otero).

Phalacrocorax carbo     2 ex. (1 ad. e 1 Inmt.).
Ardea cinerea    2 ex. 

Lagoa de Caque (D. Calleja, J.R. Bugallo).

Circus aeruginosus    1 F/Inmt.

Arneiro (D. Calleja, J.R. Bugallo).

Turdus pilaris    20 ex.

A Espiñeira (D. Calleja, J.R. Bugallo).

Anthus spinoletta    1 ex.

Veiga de Pumar (D. Calleja, J.R. Bugallo).

Falco peregrinus    2 ex.
Pluvialis apricaria    23 ex.
Vanellus vanellus    72 ex.
Turdus iliacus    30 ex.

Paporrubio Erithacus rubecula. Foto: C. González.

A Espiñeira (C. González, O. Rivas).

Phalacrocorax carbo    60 ex.

Veiga de Pumar (C. González, O. Rivas).

Vanellus vanellus     62 ex.
Falco tinnunculus    3 ex.
Lanius meridionalis    2 ex.

Día 24

Lagoas de Riocaldo (V. Roura, X. Otero).

Tachybaptus ruficollis    3 ex.
Tringa ochropus    1 ex.
Lutra lutra    1 ex.


Día 30  

Lagoa de Cospeito (D. Calleja). 

Gallinago gallinago    11 ex.

Veiga de Pumar (D. Calleja).

Ciconia ciconia    11 ex.
Lanius meridionalis    1 ex.
Turdus pilaris    aprox. 50 ex.

Rozas. Castro de Rei (F. Fdez. de Soto, O.Rivas).

Circus cyaneus     1 ex.

Lagoas de Riocaldo (X. Otero).
Entre outras:

Tringa ochropus    1 ex.
Fulica atra    2 ex. (máis que preocupante o descenso desta especie coma invernante no lugar).

"CY". Unha década invernando en Riocaldo. Foto: X. Otero

.

Guitiriz. Antigo campo de aviación (A. Pombo, V. Roura).

Turdus pilaris    aprox. 50 ex.
Turdus iliacus    aprox. 25 ex.

Barreira do Barreiro (A. Pombo, V. Roura).

Tringa ochropus    1 ex.
Ardea cinerea    1 ex.

Barreira da telleira. Guitiriz (A. Pombo, V. Roura).

Ardea cinerea    1 ex.
Gallinula chloropus    3 ex.

O lagarteiro das torres na Terra Chá

Quén e cómo é?

 Falco naumanni  Fleischer, 1818, debe o seu nome ao naturalista alemán Johan Andreas Naumann (1744-1826). É unha pequena ave de presa da familia dos falcóns e comparte xénero co falcón peregrino (F. peregrinus), o falcón pequeno (F. subbuteo), o esmerillón (F. columbarius) ou co cercano e moi parecido lagarteiro (F. tinnunculus) do que non é doado diferenciar en según que plumaxes e condicións de observación. Está considerada especie asociada ás paisaxes esteparias (tal vez o termo máis axeitado sexa "pseudoesteparias" na Península Ibérica).

Macho facendo un picado en prados do Arneiro. 08/2011. Foto: X. Otero.

 O seu tamaño vai dos 29 aos 32 cm, cunha envergadura alar de 58 - 72 cm. Entre os rasgos que o identifican cabe sinalar a cor branca das unllas, alas coa forma puntiaguda típica dos falcóns e rectrices centrais que sobresaen das demais. O macho diferénciase do de F. tinnunculus pola cor gris azulada da cabeza, grandes coberteras e mitra, e o lombo de cor ferruxenta pero sen moteado. As femias e os xuvenís son similares, con cores pardas por riba e máis claras polas partes inferiores, cun barreado conspicuo. Ás veces presentan certas dificultades para distinguilos de F. tinnunculus. Trátase dunha especie gregaria durante unha boa parte do seu ciclo vital, cría en colonias en zonas humanizadas e adoita cazar en grupos, tal vez debido á concentración das súas presas. Durante o período premigratorio prodúcense grandes concentracións en durmidoiros comunais, dándose casos de preto dun milleiro de ex. no noroeste ibérico. Tamén durante a invernada en África prodúcense enormes congregacións en durmidoiros de decenas de milleiros de individuos.

Onde está presente? Dende o mundo até a Terra chá.

 A distribución do lagarteiro das torres abrangue dende a Europa Suroccidental e o Norte de África, a través do Mediterráneo até a China. Ás poboacións europeas ocupan principalmente boa parte da Cunca Mediterránea, dende a Península Ibérica ou Francia, pasando por Italia, até Grecia, Marrocos ou Exipto. En Iberia reprodúcese na metade suroccidental aproximadamente, con pequenas poboacións no levante e Cataluña.

Distribución global, ibérica e presenza na Terra Chá.

 Inverna en África, estando documentada a invernada de individuos ibéricos nunha área que comprende Senegal, o sur de Mauritania e parte de Malí. Poboacións reprodutoras doutras áreas chegan até o sur de continente africano.

 Ademais das zonas de cría e as de invernada, esta especie está presente durante o chamado período premigratorio, unha etapa inmediatamente posterior á cría e previa á migración aos cuarteis de inverno, noutros lugares onde acude, entre ouras posibles razóns, a alimentarse. Estes movementos premigratorios fanse, na maior parte dos casos, en dirección norte (N, NE, NW) e están documentados por distintos autores e programas de seguimento, por exemplo individuos marcados con emisores satélite no levante español por SEO/BirdLife (interesante ollar a web La Migración de las Aves desta organización), as poboacións nidificantes do noroeste de Castilla y León cara á Cordilleira Cantábrica,  ou  as colonias de cría do Val do Ebro.

 É durante esta etapa premigratoria, dende finais de xullo até outubro, pero principalmente nos meses de agosto e setembro, cando aparecen os exemplares "chairegos", así coma os que se observan noutras zonas de Galicia nos últimos anos.

É especie abundante? As poboacións gozan de boa saúde?

Concentración vespertina no Arneiro. 08/2012. Foto: X. Otero.

  O lagarteiro das torres chegou ser considerada a especie de rapina máis abundante en Europa, F. Bernis cifraba a poboación reprodutora española nos anos 60 nunhas 100.000 parellas, sofreu un forte declive na segunda metade do século XX, a partir deses anos 60 e até a década de 1990 o descenso desta poboación poderíase calificar de vertixe. O primeiro censo estatal coordinado, en 1989 deixa unha estima de arredor de 5.000 parellas, aproximadamente un 5% do continxente que apenas 40 anos atrás estimara Bernis, e aínda que está aceptado que este censo poido infravalorar esta poboación por motivos de cobertura e metodolóxicos, o certo é que tamaño declive prendeu as alarmas e a comunidade tanto científica coma conservacionista comezaron a traballar arreo para profundizar no coñecemento da especie e tentar recuperar a poboación. Este interés e bo facer de moitas persoas e organizacións implicadas, así como certos apoios administrativos, comezaron a producir gran cantidade de grupos de traballo, artigos, teses, congresos monográficos coas súas respectivas publicacións derivadas, planes de reintrodución, etc. e, como consecuencia do esforzo, chegaron os resultados. Nos últimos anos non existen censos estatais pero SEO/BirdLife, sumando datos de distintos censos rexionais cifraba as parellas reprodutoras, no ano 2008, en 14.072 - 14.686 (Barov). A recuperación non é nin moito menos espectacular, pero andouse un treito e séguense a dar pasos.

 En Galicia non se ten citado como reprodutor e a bibliografía reflicte escasas observacións até 2005.

Dende cando en Galicia? (algo de historia).
 

Gustan de pousarse en perchas coma os sinais. Foto: D. Calleja.

 O 20/06/1956 F. Bernis cita "algunos establecidos en riscos de Quereño" na Serra da Enciña da Lastra. Logo hai un salto de máis de vinte anos até unha segunda cita de A. de Castro e outros na Serra do Larouco onde tamén observan varios ex. en agosto. En marzo de 1993, de novo na Enciña da Lastra, E. Fdez. de la Cigoña, unha parella. En  agosto de 1998 L. Tapia observa 10 ex. preto de Entrimo. Todas estas citas na provincia ourensá. En 2003 hai dúas observacións dun macho, posiblemente o mesmo exemplar, os días 10 e 11 de maio en Noia e Muros (A Coruña), por J. M. Martínez e C. Pedreira respectivamente.

E na Terra Chá?

Un estilizado M. ad. oteando dende un tendido eléctrico. Foto: D. Calleja.

Na Terra Chá en 2003 - 2004 aparecen os primeiros indicios, ao detectar repetidamente na zona de Veiga de Pumar-Arneiro-Goá grupos de "lagarteiros" que de primeiras damos por grupos familiares de F. tinnunculus, sen lle prestar naquel entón unha maior atención nin  tentar observacións máis en detalle, concentrados como estabamos noutros menesteres. As zonas destas observacións son coincidentes coas que en anos posteriores ocuparían os grupos de lagarteiros das torres, dato que tampouco é, nin moito menos, determinante, xa que as dúas especies comparten comunmente hábitat de caza.

 En 2005, a finais de xullo obsérvase un destes grupos, integrado por 9 exemplares, na Veiga de Pumar, e dúas semanas despois (12/08) por fin confírmase a presenza dun pequeno bando de 9 ex. de lagarteiro das torres.

Tamén os postes dos peches son un bo pousadoiro. Foto: D. Calleja.

 A partir desta data os avistamentos prodúcense tódolos anos con regularidade, especialmente nos sectores Veiga-Arneiro-Goá e A Croa-A Espiñeira, inda que tamén noutras localidades chairegas como Bretoña, Xustás, Muimenta ou Begonte. Rexístranse dende finais de xullo até principios de outubro, pero concentrados principalmente nos meses de agosto e setembro, atopándose variacións anuais de importancia no seu número. Para explicar as causas destas variacións  serían necesarios traballos específicos, relacionados, por exemplo, coas condicións climatolóxicas e, ligada a estas, a dispoñibilidade de alimento, tanto na Chaira ou Galicia coma nos lugares de procedencia, e a este respecto non hai datos que nos permitan facer máis que hipóteses sobre os posibles lugares de cría destas poboacións chairegas. Durante estes movementos premigratorios as distancias percorridas pola especie chegan a varios centos de km., co cal non resulta doado conxeturar, aínda que a lóxica nos leve a pensar nun primeiro momento nas colonias de cría máis próximas.

Panel presentado ao VII Congreso Galego de Ornitoloxía

Para a preparación do panel presentado por compoñentes deste grupo no recentemente celebrado VIII Congreso Galego de Ornitoloxía (Cabana de Bergantiños, 25-27/01/2013), que podedes descargar clicando na imaxe, recompilamos un total de 112 rexistros na comarca máis dous censos (realizados no verán de 2012) na Terra Chá. Para elo acudimos á bibliografía (Anuarios das Aves de Galicia, Atlas dos Vertebrados de Galicia, Guía das Aves de Galicia, Noticiario da SEO, etc.) así como ao N.O.G. (Noticiario Ornitoxeográfico Galego), ao foro galiciaves e ás observacións propias inéditas deste período 2005-2012. Os datos extraídos desta compilación poderíanse resumir da seguinte maneira:

Na Terra Chá hai observacións tódolos anos no período de referencia.

 112 rexistros en total cun máximo de 27 en 2006  seguido de 24 en 2005 e 23 en 2012, e mínimos de 4 avistamentos en 2010 e 5 en 2007 (ano das obras de modernización do regadío no sector Veiga-Arneiro.Goá). Desglosados por meses, destacan agosto con 73 rexistros (65,2%) e setembro con 36 (32,1%), en outubro e xullo as observacións son case anecdóticas con 2 (1,8%) e 1 (0,9%) respectivamente. Pódese apuntar que se o desglose faise por quincenas, son tamén as dúas de agosto as que teñen máis avistamentos.

Pequeno grupo amañando para pasar unha noite de agosto de 2008. Foto: X. Otero.

 En canto ao número de exemplares observados destaca claramente o resultado do primeiro censo de 2012 (28 de agosto) no que se censan simultaneamente en dous durmidoiros coñecidos, 350 ex. (210 e 140), cifra que supón o máximo absoluto para Galicia. O 4 de setembro, un novo censo coordinado deixa "tan só" 130 ex., ao non se detectar ningún no durmidoiro da Croa-A Espiñeira. En 2006 hai unha observación dun mínimo de 180 ex. entrando ao durmidoiro (estima moi conservadora a feita entón). Ademais outros 8 rexistros dan números de entre 80 e 150 ex., o resto de observacións oscilan entre 1 e 74 ex. Como se sinala no panel, cando os días non son coincidentes é improbable que se trate de grupos distintos e no caso de días coincidentes non se suma o número de individuos para obter unha cifra total agás que exista a certeza de que non hai duplicidade nos conteos.

Espreguizándose logo dun bocado. Foto:  X. Otero.

Durante este último ano, 2012, producíronse ademais unha serie de observacións ao longo da xeografía galega en agosto e setembro, algunhas de certa entidade e en lugares relativamente próximos á Terra chá das que se poden subliñar, por exemplo, os 35 ex. na Faladoira (CO) (Mtnez. Pernas), 36 ex. en *Muras (LU) (M. Mtnez. Lago),  90-100 ex. contados entre A Faladoira e A Gañidoira (CO-LU) (Hevia e Ríos "galiciaves"), 45 ex. en Mondoñedo (LU) (Salaverri, N.O.G.), 65 ex. entre Mondoñedo e **Abadín (LU) (Salaverri e Rico, N.O.G.) ou os 50-60 ex. en Calvos de Randín (OU) (Glez. Rodiño e Ferreiro, N.O.G.). Tamén rexistráronse observacións en Muras (LU), Ancares (LU), a Serra do Suído (PO), A Capelada (CO), Monfero (CO) ou A Limia (OU).

*Muras pertence administrativamente á Terra chá pero polas súas características xeográficas e paisaxísticas trátase aparte.
**Abadín pertence de igual modo administrativamente á Terra Chá, aínda que a zona do avistamento está no límite con Mondoñedo, comarca da Mariña Central, polo que este dato trátase tamén aparte.



Qué o ameaza? está protexido?

 As ameazas, igual que sobre moitas outras especies, son múltiples e variadas, destacando un mal endémico destes tempos, a perda de hábitat (abandono agrícola, urbanismo, transformación, intensificación, desarrollismo...). Noutros tempos a perda de lugares de cría, xunto coa intensificación agrícola e o emprego xeralizado de pesticidas, parecen ser as principais causas do forte declive que a levou a ser recollida en todas as listas de especies ameazadas. Afortunadamente, como apuntabamos con anterioridade, moitas persoas interesáronse polo pequeno lagarteiro das torres e moitos son os que dende distintos ámbitos (Universidades, ONGs, Administracións, etc.), como investigadores, profesionais, xestores ou afeccionados traballaron, na medida das súas posibilidades, durante as últimas décadas na súa recuperación. Así recuperáronse edificacións e construíronse outras novas onde asentar as súas colonias, xurdiron os programas de reintrodución, fixéronse campañas divulgativas ou convocáronse congresos internacionais. E todo isto vai deixando resultados esperanzadores, inda que nesto da conservación xa sabemos que non se pode baixa-la garda.

 Ademais o xa constatado proceso de cambio climático no que estamos inmersos terá, por lóxica, a súa influencia como sobre o resto dos seres vivos. E a pesar de que ás veces as prediccións e modelos predictivos non acaban de atinar, ¿a quen lle extrañaría que en anos vindeiros se asentara unha poboación reprodutora na comarca? "Primillares" non hai pero algunha que outra edificación onde establecer unha colonia seguro que si.

 En canto á súa inclusión nos distintos catálogos e listas de especies ameazadas podemos citar que na Lista Vermella da UICN pasou da categoría "Vulnerable" (VU) á de "Preocupación Menor" (LC) na última versión. Desapareceu na última revisión do Catalogo Español de Especies Amenazadas onde figuraba como "Vulnerable" pero pola contra no Libro Rojo de las Aves de España mantén esta categoría de ameaza (VU).

Pódense extraer conclusións?

Durmidoiro tipo "rañaceos" (24/08/08). Foto: X. Otero.

 Cremos que si. Dunha banda, logo de oito anos consecutivos de presenza deste pequeno cazador estepario na zona parece axeitado pensar que os hábitats resúltanlle atraentes, que se atopan entre os que selecciona como hábitats de caza ou alimentación e que a distancia ás súas colonias de cría non son un impedimento importante á hora de desprazarse até aquí, posiblemente obrigado pola necesidade de atopar unha abundancia de alimento suficiente que lles permita emprender con garantías a longa migración aos cuarteis de invernada africanos. Este período resulta crítico para a supervivencia, moi especialmente dos exemplares xuvenís que sofren taxas de mortalidade moi elevadas.

Na procura de presas dende o ar (agosto de 2011). Foto: X. Otero.

É por isto que unha nova razón súmase ás non poucas con que contamos para loitar pola conservación destes hábitats chairegos, recoñecidos recentemente ao ser incorporada a nova IBA (Important Bird Area) "Terra Chá" á última revisión do Inventario das IBA da SEO/BirdLife, paso previo para que agora a
administración galega dea os necesarios para protexela, merecidamente, baixo o amparo dunha figura infrautilizada no país, sobre todo no  interior, como é a ZEPA (Zona de Especial Protección para as Aves).

Outras especies moradoras da comarca chairega precisan tamén desta protección antes de que sexa demasiado tarde, tal é o caso do mazarico real (Numenius arquata) que dá nome ao noso grupo, o sisón (Tetrax tetrax), o alcaraván (Burrhinus oedicnemus) ou a tartaraña cincenta (Circus pygargus.

 A Comarca está incluída na Reserva da Biosfera Terras do Miño, figura que a efectos prácticos non garantiza a protección necesaria dos valores naturais que atesoura, nin tan sequera no mesmo LIC  Parga-Ladra-Támoga, tamén dentro da Reserva.

Decembro de 2012

Rematamos este 2012, no que quixemos manter unha certa regularidade na actualización do blogue, cun mes de decembro chuvioso e non excesivamente frío. Na estación meteorolóxica de castro Ribeiras de Lea, da rede de estacións automáticas de Meteogalicia recollíanse como máis destacados os seguintes datos: temperatura media de 7,53º C cunha máxima de 17,13º o día 23 e unha mínima absoluta  de -3,41 º o día 9. Houbo 20 días con precipitacións iguais ou superiores a 1 mm dos que un día rexistrou máis de 10 mm e outro máis de 30 mm. A chuvia acumulada durante o mes acadou os 124,8 L/m2 e o día de máis precipitación, o 14, recolléronse 37,3 L/m2. Tan só rexistráronse xeadas en 7 días.

Non está a resultar un inverno no que destaque especialmente a abundancia nin das limícolas que nos anos de intenso frío en latitudes máis norteñas de Europa pódense ollar en boas cantidades, avefrías (Vanellus vanellus) e píldoras douradas (Pluvialis apricaria), nin de anátidas en xeral e outras acuáticas, tampouco se están a observar grandes bandos de tordos reais (Turdus pilaris) nin vermellos (Turdus iliacus) e, agás algunha observación puntual duns poucos centos, os pimpíns reais (Fringilla montifringilla) tampouco están a ser abundantes como noutras ocasións.

Vista da lagoa de Caque dende o observatorio. Foto: D. Calleja.

Destacar a observación dun millafre real (Milvus milvus) en Bazar, esmerillóns (Falco columbarius) en Xermar e A Espiñeira, unha curuxa das xunqueiras (Asio flammeus) na Veiga de Pumar, unha gatafornela (Circus cyaneus) igualmente na Veiga, cegoñas (Ciconia ciconia) xa en certa abundancia tomando contacto cos seus niños ao longo da comarca, tartarañas das xunqueiras (Circus aeruginosus) na Lagoa de Cospeito ou unha garzota branca (Ardea alba) no encoro de Belesar.

Día 2

A Espiñeira (C. González, J. M. Rodríguez, O. Rivas).

Falco columbarius   1 ex. entre unha densa néboa

Matodoso (C. González, J. M. Rodríguez, O. Rivas).

Elanus caeruleus   1 ex. entre esta localidade e Triabá

Día 8

Bretoña. Pastoriza ( F. Fdez. de Soto).

C. ciconia   1 ex. pousado no niño intentando arrincar unha pola da árbore que medraba por riba do mesmo

Día 9

Moucho Athene noctua. Foto: C. González.

Pedra Branca. Xermar (C. González).

Falco columbarius   2 ex.

Árbol. Vilalba (C. González).

Athene noctua   2 ex.

Día 12

O Toiral. Cospeito (C. González).

C. ciconia   1 ex. sobrevoando o lugar

Día 16

Xustás (D. Pérez, O. Rivas).

V. vanellus   40 ex. no desvío cara á Veiga de Pumar

Veiga de Pumar (D. Pérez, O. Rivas).

Pluvialis apricaria   15 - 20 ex.

Asio flammeus   1 ex. á noitiña, observado durante uns 20 minutos.

Día 19

Veiga de Pumar (F. Fdez. de Soto).

C. ciconia   5 ex.

Falco peregrinus   1 ex.

V. vanellus   aprox.   30 ex.

T. pilaris   14 ex.

Emberiza calandra   1 ex. facendo "soar o chaveiro" ou cando menos ensaiaba en canto saía unha raiola de sol entre nubarrón e nubarrón.

Día 22

Na Veiga de Lamas, bastante anegada (C. González).

Como máis destacado:

Ardea cinerea   3 ex.

Aythya fuligula   6 ex.

Anas platyrhynchos   9 ex.

Carduelis spinus   46 ex.

V. vanellus   5 ex.

Veiga de Pumar (F. Fdez. de Soto, C. Varela, O. Rivas).

Circus cyaneus   1 M.

Falco columbarius   1 F. ou xuv.

V. vanellus   38 ex.

Bazar (F. Fdez. de Soto, C. Varela, C. González, O. Rivas).

Milvus milvus   1 ex.

Día 23

Lagoa de Cospeito (D. Calleja).

Tordo real Turdus pilaris. Foto: D. Calleja.

Anas acuta   1 F.

Circus aeruginosus   2 F. ou Inmt.

Rallus aquaticus   4 ex. escoitados

Matodoso (D. Calleja).

Falco peregrinus   1 ex.

A Espiñeira (D. Calleja).

T. pilaris   mínimo 10 ex.

Passer montanus   3 ex.

F. montifringilla   aprox. 400 ex.

Día 26

Portomarín - Paradela (F. Fdez. de Soto, O. Rivas).

Anas crecca   mín. 100 ex. na cola do encoro de Belesar, no río Miño preto da desembocadura do río Loio.

A. platyrhynchos   mín. 300 ex. na cola do encoro de Belesar, no río Miño preto da desembocadura do río   Loio.

Podiceps cristatus   2 ex. na cola do encoro de Belesar, no río Miño preto da desembocadura do río Loio.

Paradela (F. Fdez. de Soto, O. Rivas).  

Ardea alba   1 ex. na desembocadura do río Loio no Miño.

Carduelis cannabina   bando de arredor de 100 ex. na zona da desembocadura do río Loio, moi baixo de caudal.

 Día 29

Xustás (C. González, F. Fdez de Soto, O. Rivas).

Falco peregrinus   1 ex. acosa insistentemente a unha avefría, finalmente non ten éxito xa que esta tírase nuns toxos.

Bazar (C. González, F. Fdez de Soto, O. Rivas).

M. milvus   continúa o ex. observado a semana anterior.

Día 30

Columba palumbus   un bando de aprox. 150 ex. levántase dun piñeiral despois de soar un disparo, ao NW da Espiñeira.

Día Mundial das Zonas Húmidas

En Numenius queremos celebrar este día dos humidais organizando unha nova xornada para iniciarse no coñecemento das aves acuáticas chairegas. Agardámosvos na Casa das Ínsuas en Rábade o próximo sábado ás 10 da mañá.